शीतली, भस्त्रिका और सूर्य भेदी: शरीर को ठंडक और गर्मी देने वाले श्वासप्रकार
मराठीत
तुमचा श्वास तुम्हाला थंड किंवा उबदार करू शकतो
जसे अन्न उष्ण किंवा थंडावा देणारे असू शकते, तसाच तुमचा श्वासही. आयुर्वेदातील विशेष श्वसनक्रियांचा उपयोग वाढलेला पित्तदोष शांत करण्यासाठी किंवा जड कफदोषाला उब आणि ऊर्जा देण्यासाठी केला जातो.
१. शीतली: शीतलता देणारा श्वास (पित्तासाठी सर्वोत्तम)
शीतली म्हणजे "शीतलता देणारी." उन्हाळ्याचे गरम दिवस, राग, चिडचिड आणि अंगात होणारी गरम, जळजळणारी भावना यांसाठी हा प्राणायाम उपयुक्त आहे.
कसा करावा
- पाठ ताठ ठेवून आरामात बसा.
- जीभ नळीसारखी गुंडाळा आणि थोडी बाहेर काढा.
- गुंडाळलेल्या जिभेतून हळूहळू श्वास आत घ्या. थंड हवा जाणवू द्या.
- तोंड बंद करा, गिळा आणि नाकातून हळूवार श्वास सोडा.
- १० ते १६ वेळा पुन्हा करा.
जीभ गुंडाळता येत नाही? दात हलके मिटा, जीभ दातांना लावा आणि त्यांच्यामधून श्वास आत घ्या. याला सीत्कारी म्हणतात.
फायदे
- संपूर्ण शरीर आणि मनाला थंडावा देते
- तहान आणि घशात किंवा डोळ्यांत होणाऱ्या गरम, जळजळणाऱ्या संवेदनेपासून आराम मिळवून देते
- राग आणि चिडचिड शांत करते
२. भस्त्रिका: अग्निश्वास (कफासाठी सर्वोत्तम)
भस्त्रिका म्हणजे "भाता" — आगीला हवा देणाऱ्या भात्याप्रमाणे. हा प्राणायाम शरीर उबदार करतो, मनाला ऊर्जा देतो आणि फुफ्फुसे खुली करतो.
कसा करावा
- पाठ ताठ ठेवून बसा.
- नाकातून नैसर्गिकपणे श्वास आत घ्या.
- पोट आत ओढत नाकातून थोड्या जोराने श्वास बाहेर सोडा.
- हळू सुरुवात करा, मग वेग वाढवा — स्थानकातून निघणाऱ्या रेल्वेगाडीप्रमाणे.
- २० ते ३० श्वासांची एक फेरी करा, मग एक मिनिट विश्रांती घ्या. सुरुवातीला १ किंवा २ फेऱ्या करा.
फायदे
- फुफ्फुसे मजबूत करते आणि श्वसनक्षमता सुधारते
- शरीर उबदार करते आणि जडपणा दूर करते
- सुस्त, गोंधळलेल्या मनाला जागृत करते
सावधगिरी: गर्भवती असल्यास किंवा उच्च रक्तदाब, हृदयरोग, अपस्मार, हर्निया, अलीकडेच शस्त्रक्रिया झालेली असल्यास किंवा फुफ्फुसांचा गंभीर आजार असल्यास भस्त्रिका करू नका. दम्याचा त्रास असलेल्या व्यक्तींनी आधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. चक्कर आल्यास थांबा.
३. सूर्य भेदी: उजव्या नाकपुडीतून श्वसन (उब आणि ऊर्जेसाठी)
सूर्य म्हणजे "सूर्य." पारंपरिक मान्यतेनुसार उजव्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्याने उष्णता आणि ऊर्जा मिळते. हिवाळ्यातील थंड सकाळी आणि कफ प्रकृतीच्या व्यक्तींना हा प्राणायाम उपयुक्त ठरतो.
कसा करावा
- आरामात बसा.
- अनामिका आणि करंगळीने डावी नाकपुडी अलगद बंद करा.
- फक्त उजव्या नाकपुडीतून श्वास आत घ्या आणि बाहेर सोडा.
- १० वेळा पुन्हा करा.
पित्त प्रकृतीच्या व्यक्तींनी आणि ज्यांना उष्णता जाणवत आहे त्यांनी हा प्राणायाम टाळावा.
थोडक्यात मार्गदर्शन
- उष्णता किंवा राग जाणवतोय? शीतली करून पाहा.
- जडपणा, झोप किंवा कोंडल्यासारखे वाटतेय? भस्त्रिका किंवा सूर्य भेदी करून पाहा.
- चिंता किंवा अस्वस्थता जाणवतेय? अनुलोम-विलोम करून पाहा.
आज करून पाहा
आत्ता तुम्हाला कसं वाटतंय ते तपासा. उष्णता जाणवतेय? शीतलीच्या १० फेऱ्या करा. झोप येतेय? भस्त्रिकेची एक हलकी फेरी करा.
www.wildforaherbs.com वरील औषधी वनस्पतींच्या मदतीने शरीराचा समतोल नैसर्गिकरीत्या राखा: www.wildforaherbs.com
0 टिप्पण्या