स्क्रीनमुळे डोळे थकले आहेत का? साधी आयुर्वेदिक डोळ्यांची काळजी आणि डोळ्यांचे व्यायाम
इंग्रजीमध्ये
तुमचे डोळे दररोज खूप कष्ट करतात
फोन, लॅपटॉप, टीव्ही, प्रखर प्रकाश आणि उशिरापर्यंत जागणे: आपल्या डोळ्यांना क्वचितच विश्रांती मिळते. आयुर्वेदानुसार डोळे पित्त (अग्नी) द्वारे नियंत्रित होतात, त्यामुळे जळजळ, लालसरपणा आणि डोळे थकणे हे शरीरात जास्त उष्णता आणि ताण असल्याचे लक्षण आहे. डोळे ताजे, शांत आणि मजबूत ठेवण्यासाठी ही एक साधी दैनंदिन दिनचर्या आहे.
१. सकाळी थंड पाण्याने डोळे धुणे
सकाळी चेहरा धुताना थंड पाणी तोंडात भरून धरा, त्यानंतर बंद डोळ्यांवर थंड, स्वच्छ पाणी अनेक वेळा हळुवारपणे शिंपडा. या पारंपरिक पद्धतीमुळे डोळ्यांना आतून आणि बाहेरून थंडावा मिळतो.
२. आयुर्वेदिक डोळ्यांचे व्यायाम
आरामदायी बसा, चष्मा काढा आणि डोके स्थिर ठेवा. फक्त डोळे फिरवा:
- पलकं १० ते १५ वेळा वेगाने झपकावा.
- ५ वेळा वर-खाली पहा.
- ५ वेळा डावीकडून उजवीकडे पहा.
- ५ वेळा तिरप्या पहा, वर-डावीकडून खाली-उजवीकडे.
- ५ वेळा तिरप्या पहा, वर-उजवीकडून खाली-डावीकडे.
- डोळे ५-५ वेळा घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने, त्यानंतर उलट दिशेने गोल फिरवा.
- जवळ-दूर लक्ष केंद्रित करणे: तर्जनी बोटाला हाताच्या लांबीवर धरा आणि हळूहळू भुवयांच्या मधल्या बिंदूपर्यंत आणा, डोळ्यांनी त्याचा पाठलाग करा.
- नाकाची टोकाकडे पहा, त्यानंतर वर भुवयांच्या मधल्या बिंदूकडे पहा.
- डोळे जोरात बंद करा, त्यानंतर ढिले सोडा.
३. पामिंग: त्वरित आराम
हथेली एकमेकांवर वेगाने घासून गरम करा, त्यानंतर बंद डोळ्यांवर दाब न देता हळुवारपणे कपसारखी ठेवा. १ ते २ मिनिटे विश्रांती घ्या आणि उबदार अंधाराचा आनंद घ्या. व्यायाम केल्यानंतर किंवा डोळे थकल्याची जाणीव झाल्यावर हे करा.
४. त्राटक: तुपाच्या दिव्याकडे पाहणे
शुद्ध सुती वातीचा छोटा तुपाचा दिवा लावा. २ ते ३ फूट दूर बसा, चष्मा काढा आणि १ ते २ मिनिटे ज्योतीकडे हळुवारपणे पहा. त्यानंतर डोळे बंद करा आणि डोळ्यांच्या आत उरलेली चमक पहा. या पारंपरिक सरावामुळे डोळ्यांची चमक आणि एकाग्रता वाढते असे मानले जाते.
जास्त ताण देऊ नका. डोळ्यांतून खूप पाणी आले किंवा वेदना झाल्या तर थांबवा. अपस्मार किंवा डोळ्यांचे आजार असलेल्यांनी हा सराव करू नये.
५. जळजळणाऱ्या डोळ्यांसाठी थंड काळजी (पित्त)
- बंद डोळ्यांवर १० मिनिटे थंड गुलाबजलात भिजवलेले कापसाचे फासे ठेवा.
- पलकांवर थंड काकडीचे काप ठेवा.
- झोपताना पायांच्या तळव्यांवर थोडे एरंडेल किंवा तूप चोळा. आयुर्वेदात पाय आणि डोळे यांचा संबंध सांगितला असून, यामुळे डोळ्यांना थंडावा मिळतो असे मानले जाते.
६. स्क्रीन आणि वाचनाच्या सवयी
- २०-२०-२० नियम: दर २० मिनिटांनी २० सेकंदं २० फूट दूर असलेल्या एखाद्या गोष्टीकडे पहा.
- अँटी-ग्लेअर स्क्रीन आणि चांगली प्रकाश व्यवस्था वापरा.
- झोपून न बसता, पाठ सरळ करून बसून वाचा.
- वारंवार पलकं झपकावा. स्क्रीनकडे टक लावून पाहताना आपण खूप कमी पलकं झपकावतो.
- ७ ते ८ तास झोप घ्या. झोप हे डोळ्यांसाठी सर्वोत्तम औषध आहे.
७. व्यायाम आणि आहार
- सूर्य नमस्काराचे १२ फेरे डोळ्यांसह संपूर्ण शरीरातील रक्तभिसरण सुधारतात.
- गाजर, हिरव्या पालेभाज्या, आवळा, बदाम आणि थोडे तूप खा.
- त्रिफला सेवन करणे हे डोळ्यांसाठी पारंपरिक आयुर्वेदिक टॉनिक आहे.
महत्त्वाच्या सुरक्षेच्या सूचना
- घरगुती द्रव, तेल, तूप किंवा औषधी पाणी कधीही थेट डोळ्यांत टाकू नका. केवळ डॉक्टरांनी सुचवलेले निर्जंतुक आयड्रॉप्स वापरा.
- बाजारातील काही काजळ आणि सुरम्यांमध्ये शिसे (लेड) असते. विशेषतः लहान मुले आणि बाळांना ते लावणे टाळा.
- अचानक दृष्टी बदलणे, डोळ्यांत वेदना होणे, प्रकाश चमकणे किंवा डोळ्यांसमोर तरंगणारे ठिपके दिसणे, स्रावासह डोळा लाल होणे किंवा डोळ्याला दुखापत झाल्यास नेत्रतज्ज्ञांना दाखवा.
- दर १ ते २ वर्षांनी डोळ्यांची तपासणी करा, विशेषतः तुम्हाला मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब असल्यास.
आज हे करून पहा
कामाच्या ठिकाणी दर २ तासांनी रिमाइंडर लावा: १० वेळा पलकं झपकावा, डोळे गोल फिरवा, त्यानंतर १ मिनिट पामिंग करा.
शुद्ध गुलाबजळ, त्रिफला, गाईचे तूप आणि सुती वाती www.wildforaherbs.com वर मिळतील
टीप: या टिप्स सामान्य आरोग्यासाठी असून त्या डोळ्यांच्या वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाहीत.
हिंदी में
आपकी आँखें रोज़ बहुत मेहनत करती हैं
फ़ोन, लैपटॉप, टीवी, तेज़ रोशनी और देर रात तक जागना: हमारी आँखों को शायद ही आराम मिलता है। आयुर्वेद कहता है कि आँखें पित्त (अग्नि) से जुड़ी हैं, इसलिए जलन, लालिमा और थकी आँखें ज़्यादा गर्मी और तनाव के संकेत हैं। आँखों को ताज़ा, शांत और मज़बूत रखने के लिए यह आसान दिनचर्या अपनाएँ।
१. सुबह ठंडे पानी के छींटे
सुबह चेहरा धोते समय मुँह में ठंडा पानी भरकर रखें, फिर बंद आँखों पर ठंडे, साफ़ पानी के छींटे कई बार धीरे से मारें। यह पारंपरिक तरीका आँखों को अंदर और बाहर दोनों तरफ़ से ठंडक देता है।
२. आयुर्वेदिक नेत्र व्यायाम
आराम से बैठें, चश्मा उतारें और सिर स्थिर रखें। केवल आँखें घुमाएँ:
- १० से १५ बार तेज़ी से पलकें झपकाएँ।
- ५ बार ऊपर-नीचे देखें।
- ५ बार दाएँ-बाएँ देखें।
- ५ बार तिरछा देखें, ऊपर-बाएँ से नीचे-दाएँ।
- ५ बार तिरछा देखें, ऊपर-दाएँ से नीचे-बाएँ।
- आँखों को ५-५ बार घड़ी की दिशा में, फिर उल्टी दिशा में गोल घुमाएँ।
- पास-दूर देखना: तर्जनी उँगली को हाथ भर की दूरी पर रखें और धीरे-धीरे भौंहों के बीच तक लाएँ, आँखों से उसका पीछा करते हुए।
- नाक की नोक को देखें, फिर ऊपर भौंहों के बीच देखें।
- आँखों को कसकर बंद करें, फिर ढीला छोड़ें।
३. पामिंग: तुरंत आराम
हथेलियों को तेज़ी से रगड़कर गर्म करें, फिर बंद आँखों पर हल्के से कप की तरह रखें, बिना दबाए। १ से २ मिनट आराम करें और गर्म अँधेरे का आनंद लें। व्यायाम के बाद या जब भी आँखें थकी लगें, यह करें।
४. त्राटक: घी के दीये पर ध्यान
शुद्ध सूती बाती वाला घी का छोटा दीया जलाएँ। २ से ३ फ़ुट दूर बैठें, चश्मा उतारें, और १ से २ मिनट लौ को धीरे से देखें। फिर आँखें बंद करके अंदर की चमक देखें। यह पारंपरिक अभ्यास आँखों की चमक और एकाग्रता बढ़ाने वाला माना जाता है।
ज़ोर न लगाएँ। आँखों से बहुत पानी आए या दर्द हो तो रुक जाएँ। मिर्गी या आँखों की बीमारी वाले लोग यह अभ्यास न करें।
५. जलती आँखों के लिए ठंडक (पित्त)
- बंद आँखों पर १० मिनट ठंडे गुलाब जल में भीगे रुई के फाहे रखें।
- पलकों पर ठंडे खीरे के टुकड़े रखें।
- सोते समय पैरों के तलवों पर थोड़ा अरंडी का तेल या घी मलें। आयुर्वेद पैरों और आँखों का संबंध मानता है, और यह आँखों को ठंडक देने वाला कहा जाता है।
६. स्क्रीन और पढ़ने की आदतें
- २०-२०-२० नियम: हर २० मिनट में २० सेकंड के लिए २० फ़ुट दूर किसी चीज़ को देखें।
- एंटी-ग्लेयर स्क्रीन और अच्छी रोशनी का इस्तेमाल करें।
- लेटकर नहीं, सीधी पीठ के साथ बैठकर पढ़ें।
- बार-बार पलकें झपकाएँ। स्क्रीन देखते समय हम बहुत कम पलकें झपकाते हैं।
- ७ से ८ घंटे सोएँ। नींद आँखों की सबसे अच्छी दवा है।
७. व्यायाम और भोजन
- १२ बार सूर्य नमस्कार आँखों समेत पूरे शरीर में रक्त संचार बढ़ाते हैं।
- गाजर, हरी पत्तेदार सब्ज़ियाँ, आँवला, बादाम और थोड़ा घी खाएँ।
- त्रिफला खाने में आँखों का पारंपरिक आयुर्वेदिक टॉनिक है।
ज़रूरी सुरक्षा सूचनाएँ
- घर पर बने तरल, तेल, घी या जड़ी-बूटियों का पानी कभी सीधे आँखों में न डालें। केवल डॉक्टर द्वारा बताई गई स्टेराइल आई ड्रॉप्स इस्तेमाल करें।
- बाज़ार के कुछ काजल और सुरमे में सीसा (लेड) होता है। इनसे बचें, खासकर शिशुओं और बच्चों पर।
- अचानक दृष्टि में बदलाव, आँख में दर्द, चमक या तैरते धब्बे दिखना, स्राव के साथ लाल आँख, या आँख में चोट हो, तो नेत्र विशेषज्ञ को दिखाएँ।
- हर १ से २ साल में आँखों की जाँच करवाएँ, खासकर डायबिटीज़ या हाई ब्लड प्रेशर हो तो।
आज यह करके देखें
काम पर हर २ घंटे का रिमाइंडर लगाएँ: १० बार पलकें झपकाएँ, आँखें घुमाएँ, फिर १ मिनट पामिंग करें।
शुद्ध गुलाब जल, त्रिफला, गाय का घी और सूती दीया बाती पाएँ: www.wildforaherbs.com
0 टिप्पण्या